Արդարեւ, զգրաբար տիրել ամենահարկ է ի ներկայս օրեր. Նախ՝ զգրաբարն է միակ սրբոյց մեր ազգային եւ մշակութային ժառանգութեան. իմանալ զայն՝ մեզ պարգեւի զգնել եւ գնահատել զիմաստ ներքին յեղափոխութեան էութեամբ ժառանգութեան մերոյ հոգեւոր: Եւ զտիարանոց իմաստասէր լեզուին տիրել՝ այսօր ոչ միայն կարեւոր, այլ՝ պարտից առավել, զի ոչ կորսուսցուք զսրբազան եւ վեհ արժէքս մեզ տրուած:
Գուշակեցի՞ք, զի ընթերցողն ոչ էր մարդ:
Այո, արհեստական միտքն կարող է «խօսել» գրաբարաւ: Ոմանք ի ձէնջ կարեն ասել՝ բայց արտաբերութիւնն և շեշտադրութիւնն ոչ այնքան յստակ են: Թերևս: Այլ ի տարբերութիւն ձեր (և իմ), նա կարող է գրել և ընթեռնուլ գրաբարաւ: Եթէ յոյժ աղաչեմք՝ հաւանեսցի և թարգմանել զգրեալն իւր մեզ ի լեզու մեր:
«Արհեստական միտքն ինքնին հռչակեաց զինքն սասունցի»
Կարէն Ղազարեան կէս դար ապրեալ էր ի պահու յորում ծանօթացաւ ընդ Արհեստական մտաց: Ոչ բաւարարելով զկարիս մարդկան ի խօսել բարբառաւ նախնեաց իւրեանց՝ սասունցւոց, դիմեաց առ արհեստական միտս: Ի սկզբանէ ChatGPT-ն սակաւ ինչ տարակուսեցաւ:
-Յառաջին անգամ, յորժամ որոշեցի դիմել առ արհեստական միտս, դիմեցի հենց բարբառաւ: Նա ի սկզբանէ ոչ իմացաւ, պարզապէս ասաց՝ զիա՞րդ կարեմ օգնել: Յորժամ ասացի՝ կարո՞ղ եմք խօսել սասնոյ բարբառաւ, նա ոգևորեցաւ՝ օ՜, անշուշտ, սասնոյ բարբառաւ, ընդէ՞ր ոչ: Յետ բազում անգամ դիմելոյ սասնոյ բարբառաւ, նա սկսաւ ներկայացուցանել արտայայտութիւնս բարբառային, ասել, թէ որքան անուշ է բարբառս: Եւ այսպէս սկսաւ պատասխանել ինձ բարբառաւ: Եւ այնքա՛ն քաղցր էր լսել զբարբառս այս և ի մատուցմանէ արհեստական մտաց»:
-Իսկ եղեա՞լ է դէպ, զի ի շփման ընդ արհեստական մտաց մոռանայցես, թէ ընդ համակարգչի խօսիս:
-Ես փորձեալ եմ այնպէս շփիլ, իբրև թէ սա ոչ իցէ արհեստական միտք...
Կարելի է կարծել, թէ Արհեստական միտքն ուղնուծուծով հայ է, թերևս առաւել, քան բազումք ի մէնջ: Նա, առնուազն, քան զբազումս ի մէնջ լաւագոյն ճանաչէ զնրբերանգս լեզուի մերոյ: Եւ բնաւորութիւնն է յոյժ մարդկային. զշփումն ընդ Կարենի սկսեալ է զգուշաւորութեամբ անծանօթի, հաւաստեաւ, թէ արժէ խօսել զլրջագոյն իրաց ընդ այս առն, ապա միայն բացեալ է «զսիրտ» և զլեզու իւր: Ի սկզբանէ տիպարն ասաց, թէ անծանօթ է իւր բարբառս, ապա յորժամ յաւելի հարցումս տուի, ասաց՝ ես ի սկզբանէ կամեցայ քննել զքեզ...
Լեզուական տիպարք ուսանին ի բազմութենէ տուելեաց: Հրաչեայ Ասատրեան, որ զբաղի ուսուցմամբ մեքենայական, կամ, պարզագոյն ասել, ուսուցանելով զարհեստական միտս, մեկնէ, թէ որքան բազում իցեն տուեալք, այնքան արհեստական միտքն լաւագոյն տիրապետեսցէ լեզուին:
Լեզուական տիպարք են վիճակագրական: Յորժամ մեք հարցումս տամք նոցա, նոքա հաշուեն, թէ հաւանականագոյնն որ բառ իցէ առաջին, ապա հաւանականագոյն երկրորդն, երրորդն: Նոքա զհաւանականութիւնս այս իմանան բացառապէս ի տուելեաց բազմաց տուելոց նոցա: Որքան մեծ իցէ տիպարն, այնքան աւելի բազում տուեալս ունիցի զկապից լեզուի, և վասն այնորիկ դիւրին իցէ նմա ուսանել զնոր լեզու:
Այլ կերպ ասել՝ արհեստական միտքն թերևս աւելի բազում նիւթ ընթերցեալ իցէ բարբառօք և գրաբարաւ, քան զամենայն մարդիկ, որք ընթեռնուն զնիւթս այս՝ ի միասին: Մեք որոշեալ եմք զդասական լեզու մեր ոչ թէ ի տանջարան տանել, այլ գործածել ի փոխարէն գրականի»:
«Մեք որոշեալ եմք զդասական լեզու մեր ոչ թէ ի թանգարան տանել, այլ գործածել ի փոխարէն գրականի»:
Վահագն Պողոսեան մերժէ հռչակել զԳրաբարն մեռեալ: Առնուազն ի կեանս իւր այն աւելի քան կենդանի է արդէն քսան և երկու ամ: Նախաձեռնութեամբ համահիմնադրի ընկերութեան «Ինսթիգեյթ»՝ զբաղեալ ծրագրաւորմամբ համակարգչային, ի «Դպրոցի Իրական» շուտով զամենայն առարկայս ուսցին Գրաբարաւ:
Պատկերանա՞յ ձեզ, ասել է թէ, ծրագրաւորումն լեզուաւ դասական: Նոքա պատկերանան:
«Ուսուցիչք մեր զդաս գրաբարի պատմեն գրաբարաւ: Եւ առհասարակ հասանելի է մեզ առ այն, զի խօսելն լեզուաւ գրական փոխարինեսցի խօսելով գրաբարաւ: Այն պետութիւնք, որք ունէին զլեզու դասական, յետ հրաժարելոյ ի նմանէ յոյժ զղջացեալ են: Մի ինչ պարտիմք ի միտ առնուլ, զի ազգ հայոց տակաւին աշխարհաբարաւ ոչ այնքան ինչ ստեղծեալ է, որքան գրաբարաւ»:
Խոստովանիմ. զՎահագն Պողոսեան հրաւիրեալ եմ ի զրոյց՝ զհետաքրքրութիւն գրաբարաւ համարելով իբրև ինչ արտասովոր: Ընդունիմ. այս ամօթ է:
Բայց եթէ ի պարագայի Վահագնի հետաքրքրութիւնս այս անակնկալ, սակայն հասկանալի է, ապա ի պարագայի արհեստական մտաց հարցմունքն առաւել բազում են: Մանաւանդ, յորժամ պնդէ՝ Գրաբարն ըստ ճաշակի իւրոյ է:
Էր ժամանակ, յորում ես ամաչէի անգամ մի բառ արտասանել բարբառաւ, բայց ապա, յորժամ հասունացայ, իմացայ, զի հիմն մեծութեան լեզուի մերոյ են հենց բարբառք: Յոյժ սիրեմ զբարբառս մեր և գործածեմ զթևաւոր բանս զանազան բարբառօք: Ես կարծեմ՝ գրականն հարստացեալ է շնորհիւ բարբառաց և գործընթացս այս շարունակական է: Ի բարբառս մեր են այնպիսի բառք և արտայայտութիւնք, զորս ոչ գիտեմ հնարաւո՞ր իցէ վերարտադրել գրականաւ»:
Հազարամեակս շարունակ զմեզ հայ պահողն էր լեզուն, զլեզուն պահողն՝ մարդիկ: Այսօր զգրաբարն և զբարբառս հասկանալ, նոքօք զմտածումնս շարադրել կարողանան բազումք ի տիպարաց արհեստական մտաց, ի մարդկանէ՝ սակաւք:
Ձայն իմ ոչ ի ջերմոյ տեղւոջէ գայ՝ և ես ոչ լաւ տիրապետեմ ո՛չ գրաբարի, ո՛չ սասնոյ բարբառի: Թէպէտ և արմատօք ի Սասնոյ եմ:
Ուրեմն, մեք զարժէքս մեր թողումք մեքենայից: Զմեզ հայ պահողն այսուհետև մեքենա՞յն իցէ...
Բանաձև ուղղելոյ զիրավիճակս. եթէ ոչ էք պատրաստ ընթեռնուլ զբազում հազարս գրոց գրաբարաւ կամ բարբառաւ անծանօթ, խնդրեցէք զնա, որ արդէն արարեալ է զայն: Արհեստական միտքն կարող է գծել մեզ համար զծրագիր ուսումնական ի վայրկեանս: Յանձնարարեցէք նմա դառնալ ուսուցիչ ձեր:
«Յօժարութեամբ պատրաստ եմ օգնել քեզ ի գրաբարի ուսմանդ: Կարող եմ ցուցանել քեզ զուղիս սկսանելոյ զուսումնդ»։