Samen werken aan een gezonde leefomgeving
Hoe creëren we samen met bewoners een gezonde fysieke leefomgeving? Over die vraag gingen professionals, beleidsmakers en inwoners met elkaar in gesprek tijdens het breed overleg van Gezond en Gelukkig Den Haag. Het werd een middag vol inspiratie, praktijkvoorbeelden en ontmoetingen rondom de vraag: hoe maken we onze wijken leefbaarder, gezonder en meer verbonden?
De invloed van omgeving op gedrag
Dat gedrag en omgeving veel sterker met elkaar samenhangen dan we vaak denken, bleek uit de lezing van sociaal ontwerper Anna Noyons. Industrieel ontwerp trok haar aan omdat het volgens haar een manier is om iets te doen aan “echte problemen met echte dingen”. Als oprichter van INK Social Design – een innovatiebureau voor maatschappelijke vooruitgang – weet zij alles van de relatie tussen ontwerp en gedrag. “Als het gaat over gezondheid zien we bewustwording als groot goed: mensen moeten snappen waarom iets niet goed is, zodat ze hun gedrag veranderen. Maar in de praktijk zien we dat gedrag daardoor amper verandert. De omgeving heeft veel meer invloed,” stelt Anna. Mensen doen volgens haar vooral wat makkelijk is, zichtbaar is en normaal of veilig voelt.
Het is belangrijk om de gewenste collectieve effecten op de lange termijn in lijn te brengen met wat gedrag mensen op de korte termijn individueel oplevert.
Het belang van eigenaarschap en ontmoeting
Veel onderzoek laat zien dat sociaal contact en gemeenschapsgevoel belangrijke factoren zijn voor een gezond en gelukkig leven. Daarom benadrukt Anna het belang van inclusieve ontmoetingsplekken in de openbare ruimte. Als voorbeeld noemt ze een project van INK in Barendrecht, waar stationstuinen zijn ontwikkeld. “Het werkt om mensen deels eigenaarschap te geven over die ruimte. Ja, het geeft soms gedoe, maar mensen worden er ook blij van,” vertelt Anna. “Zo ervaren mensen dat ze invloed hebben op hun omgeving en dat er naar hen wordt geluisterd.”
Denken vanuit de leefwereld van inwoners
Maar waarom lukt dit in de praktijk dan toch niet altijd? Volgens Anna wordt er nog te vaak vanuit problemen zoals armoede of eenzaamheid gedacht, in plaats van vanuit de leefwereld van de mensen om wie het gaat. Als voorbeeld noemt ze schuldhulpverlening. “Mensen komen vaak pas hulp zoeken als ze diep in de schulden zitten. Ze herkennen zichzelf niet in het slachtofferframe.” Daarnaast duren processen vaak te lang. Zo mogen mensen tijdens een traject van negen maanden geen nieuwe schulden maken, anders vallen ze opnieuw buiten de boot. Voor Anna is dat reden om samen met de gemeente Amsterdam vanuit een ontwerpende aanpak te werken aan een nieuwe vorm van schuldhulpverlening. “Daarbij kijken we: wat is er wél nodig, en welk handelingsperspectief heeft iedereen om echt in beweging te komen?
Dat vraagt niet alleen om gedragsverandering van inwoners, maar ook van professionals.
Leren van de ‘shared space’
Een inspirerend voorbeeld blijft voor Anna de zogenaamde ‘shared space’ achter Amsterdam Centraal Station. Op deze drukke plek ontbreken sinds enkele jaren verkeersborden en bewegwijzering vrijwel volledig. Juist doordat mensen zelf beter moeten opletten, zijn ze alerter – en dat blijkt goed te werken. “Er is soms frictie en het voelt chaotisch, maar er gebeuren amper ongelukken. Juist vanwege dat gevoel van eigenaarschap. Dat zouden we veel vaker mogen inzetten.”
Panel: Van langetermijnvisie naar de dagelijkse praktijk
Annette de Boer (directeur GGD Haaglanden) gaat in gesprek met Pim Timmers (Haag Wonen), Petra Janssen (wijkmanager Gemeente Den Haag) en Leyla Benali (projectleider BRUIS) over de samenwerking die nodig is om gezamenlijk een gezonde leefomgeving te realiseren. Voor Leyla betekent een gezonde leefomgeving een plek waar mensen zichzelf kunnen zijn. Vanuit het stadsdeel benadrukt Petra het belang van een schone, veilige, gezellige en mooie omgeving: “Iedereen in Den Haag verdient een plek waar hij of zij zich goed voelt. Dat is in Zuidwest nog niet overal zo.” Pim vult aan dat veiligheid en het gevoel van verbondenheid in de wijk essentieel zijn. “Daar moeten we als gemeente, GGD en corporaties meer in samenwerken.” Annette geeft aan dat het in de praktijk nog niet altijd lukt om deze gezamenlijke ambitie te realiseren. Leyla benoemt dat vooral de verschillende organisatorische kaders een uitdaging vormen: “Als BRUIS willen wij de komende tien jaar veel realiseren in Zuidwest, naast de grote transities waar de gemeente aan werkt. Daar moet voldoende ruimte voor zijn, en dat is nog zoeken.”
Beleid en praktijk
Petra herkent dat beleid en praktijk elkaar niet altijd gemakkelijk vinden. Hoewel er stedelijk beleid is, vraagt de praktijk soms om maatwerk. Ze verwijst naar positieve voorbeelden, zoals de ontwikkeling van een supermarkt in Moerwijk: “We zijn er nog niet, maar we worden steeds beter in het voeren van dit gesprek.” Pim vertelt over hoe Haag Wonen een binnentuin ‘van het slot’ heeft gehaald, waardoor deze nu weer een plek is geworden waar kinderen spelen en bewoners samen met de gemeente het beheer op zich nemen. Het gesprek benadrukt het belang van blijven afstemmen en aannames toetsen als sleutel voor vooruitgang. Petra sluit af:
Het kost tijd om aan de voorkant vanuit een open agenda relaties op te bouwen, maar dat levert altijd meer op.
Aan de slag tijdens workshops
Vitale stad Den Haag: brug tussen sociaal en fysiek domein
Medewerkers van de beleidsafdeling Stedenbouw & Planologie (DSO) lieten tijdens hun workshop Vitale stad Den Haag zien hoe sociale en fysieke opgaven samenkomen. Hiervoor werden twee concrete plekken in Den Haag Zuidwest als fictieve testcases gebruikt. Deelnemers verkenden de sociale én fysieke componenten van vier bouwstenen – gezondheid, veiligheid, toegankelijkheid en sociale verbondenheid – en onderzochten waar keuzes elkaar raken, versterken of juist schuren, en hoe je een gedeeld beeld creëert van de Vitale stad Den Haag. Omdat hun perspectief niet automatisch en voldoende wordt geborgd en zij hierdoor in hun bestaanszekerheid en kansengelijkheid worden benadeeld, is extra aandacht besteed aan het perspectief van kinderen, vrouwen en queerpersonen, mensen met een functiebeperking en ouderen.
Betrekken inwoners
Deze vier doelgroepen vertegenwoordigen verschillende levensfasen, gebruiksvormen en ervaringen, maar hebben één belangrijke overeenkomst: zij maken zichtbaar wat er nodig is om wijken écht toegankelijk, veilig en uitnodigend te maken. Tekenend en schrijvend werd onderzocht waar sociaal en fysiek elkaar het meest raken op de twee locaties. Waar zit de meeste spanning, of juist de meeste versterking? Het belang van een goede sociale programmering en het vroegtijdig betrekken van bewoners werd benadrukt, met als doel een leefomgeving te creëren die sociaal sterk, toekomstbestendig en betekenisvol is.
Placetesting: kleine stappen naar grote verandering
Tijdens deze workshop begeleidden Marrit Terpstra en Esther Vlasveld van GGD Haaglanden deelnemers op de tentoonstelling over placetesting in het stadhuis. Placetesting is een vorm van gebiedsontwikkeling waarbij je niet begint met een vast eindbeeld, maar met kleine, tijdelijke interventies in de praktijk. Door iets uit te proberen in een buurt ontstaat ruimte om te leren wat werkt en beweging te creëren richting een gezonde leefomgeving van morgen.
Perspectieven samenbrengen
Aan de hand van bestaande voorbeelden in de wijken, over groenbeleving in de pluktuin en fijne routes, konden deelnemers deze methode zelf ervaren. Hierdoor verbreedt het perspectief van werken aan plannen voor de toekomst naar hoe mensen en organisaties nu van deze plekken gebruik maken. Vaak wordt dit ervaren als een tegenstelling, terwijl placetesting laat zien hoe deze perspectieven naar elkaar toe kunnen bewegen en samen kunnen komen in een placetest.
Esther: Zowel de bewoner als de beleidsmaker hebben een perspectief dat we serieus nemen en naar luisteren, waar waarde in zit. Alleen zo komen we samen tot een gezonde leefomgeving.
fotografie workshop Placetesting Jeffrey Grouwstra, Kijklab
BRUIS pop-ups: leefbaarheid in de tussentijd
Wat betekent leefbaarheid in een wijk die volop in verandering is? Longfonds en MIND laten, samen met partners, zien hoe BRUIS met tijdelijke speel- en ontmoetingsplekken ruimte creëert voor ontmoeting, beweging en groen in Den Haag Zuidwest. Juist op plekken waar ontwikkeling nog in beweging is, zorgen deze pop-ups voor directe impact.
Want waar er nu hard gewerkt wordt in de wijk, is het eindresultaat nog ver weg. Voor inwoners voelt dit als een wachtstand, terwijl er ondertussen kinderen opgroeien, ouders wonen en werken en ouderen zich in hun wijk prettig willen voelen.
Longfonds en Mind hebben daarom de handen ineengeslagen en geven met de gemeente en het nationaal plan zuidwest invulling aan tijdelijke plekken waar mensen elkaar kunnen ontmoeten. Ook bouwt Bruis online aan ontmoeting.